भो॰ वृ॰ ४.१५

ननु ज्ञानव्यतिरिक्ते सत्यर्थे वस्त्वेकमनेकं वा वक्तुं युज्यते । यदा
च विज्ञानमेव वासनावशात् कार्यकारणभावेनावस्थितं तथा तथा
प्रतिभाति तदा कथमेतच्छक्यते वक्तुमित्याशङ्क्याह —

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विविक्तः पन्थाः ॥कैवल्य १५॥

वृत्तिः —तयोर्ज्ञानार्थयोर्विविक्तः पन्था विविक्तो मार्गो
देश इति यावत् । कथम् । वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् । समाने
वस्तुनि स्त्र्यादावुपलभ्यमाने नानाप्रमातृईणां चित्तस्य भेदः
सुखदुःखमोहरूपतया समुपलभ्यते । तथाहि एकस्यां रूपलावण्यवत्यां
योषिति उपलभ्यमानायां सरागस्य सुखमुत्पद्यते सपत्न्यास्तु द्वेषः
परिव्राजकादेर्घृणेत्येकस्मिन् वस्तुनि नानाविधचित्तोदयात् कथं
चित्तकार्यत्वं वस्तुन एकचित्तकार्यत्वे वस्त्वेकरूपतयैवाऽवभासेत
.
किञ्च चित्तकार्यत्वे वस्तुनो यदीयस्य चित्तस्य तद्वस्तु कार्यं
तस्मिन्नर्थान्तरव्यासक्ते तद्वस्तु न किञ्चित् स्यात् । भवत्विति
चेन्न । तदेव कथमन्यैर्बहुभिरुपलभ्येत । उपलभ्यते च
तस्मान्न चित्तकार्यम् । अथ युगपद्बहुभिः सोऽर्थः क्रियते तदा
बहुनिर्मितस्यार्थस्यैकनिर्मिताद्वैलक्षण्यं स्यात् । यदा तु वैलक्षण्यं
नेष्यते तदा कारणभेदे सति कार्यभेदस्याभावे निर्हेतुकमेकरूपं
वा जगत् स्यात् । एतदुक्तं भवति —सत्यपि भिन्ने कारणे यदि
कार्यस्याभेदस्तदा समग्रं जगन्नानाविधकारणजन्यमेकरूपं
स्यात् । कारणभेदाननुगमात् स्वातन्त्र्येण निर्हेतुकं वा स्यात् ।
यद्येवं कथं तेन त्रिगुणात्मना चित्तेनैकस्यैव प्रमातुः
सुखदुःखमोहमयानि ज्ञानानि जन्यन्ते [पा० कथं तेन
त्रिगुणात्मनाऽर्थे नैकस्यैव प्रमातुः सुखदुःखमोहभयानि ज्ञानानि
न जन्यन्ते]। मैवम् । यथाऽर्थस्त्रिगुणस्तथा चित्तमपि
त्रिगुणम् । तस्यार्थप्रतिभासोत्पत्तौ धर्मादयः सहकारिकारणम् ।
तदुद्भवाभिभववशात् कदाचिच्चित्तस्य तेन तेन रूपेणाभिव्यक्तिः
.
तथा च —कामुकस्य सन्निहितायां योषिति धर्मसहकृतं
चित्तं सत्त्वस्याङ्गितया परिणममानं सुखमयं भवति ।
तदेवाऽधर्मसहकारि रजसोऽङ्गितया दुःखरूपं सपत्नीमात्रस्य
भवति । तीव्राधर्मसहकारितया परिणममानं तमसोऽङ्गित्वेन
कोपनायाः सपत्न्या मोहमयं भवति । तस्माद्विज्ञानव्यतिरेकेणास्ति
ग्राह्यार्थः [पा० ग्राह्योऽर्थः]।
तदेवं विज्ञानार्थयोस्तादात्म्यविरोधान्न कार्यकारणभावः । कारणाभेदे
सत्यपि कार्यभेदप्रसङ्गादिति ज्ञानाद्व्यतिरिक्तत्वमर्थस्य व्यवस्थितम् ॥१५॥

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *